Hoe muziek in elkaar zit

De vijf lijnen en de vier ruimtes ertussen zijn negen witte toetsen naast elkaar. Hoger op de bladzijde betekent verder naar rechts op de piano, en een noot één stap boven een andere is precies de volgende witte toets. Dat is het hele idee — al het andere is detail daarbovenop.

De kleinste stap op een piano is naar de eerstvolgende toets, zwart of wit: een halve toon. Twee daarvan maken een hele toon. Een kruis verhoogt een noot een halve toon en een mol verlaagt hem, en daarom heeft elke zwarte toets twee namen — dezelfde toets, van weerskanten bereikt.

Tel vanaf welke noot dan ook twaalf toetsen omhoog, zwarte en witte door elkaar, en je komt uit op eentje die er weer net zo klinkt, alleen hoger — een octaaf. Op de witte toetsen zijn dat er acht, van C naar de volgende C. Het is het ene interval dat elk oor herkent zonder het geleerd te hebben, en de reden dat het klavier steeds dezelfde twaalf toetsen herhaalt in plaats van achtentachtig verschillende te hebben.

Speel van C naar C over de witte toetsen en je hebt een majeurtoonladder: heel, heel, half, heel, heel, heel, half. Dat patroon maakt hem majeur, niet de noten zelf — begin waar je wilt en houd het patroon aan, en je krijgt dezelfde helderheid op een andere plek.

Begin in plaats daarvan op A en speel dezelfde witte toetsen: het patroon schuift op, en de derde trede ligt nu een halve toon dichter bij de eerste. Dat ene kleinere gaatje is grotendeels wat mensen als droevig horen. Dezelfde toetsen, een ander beginpunt, een ander gevoel.

Het majeurpatroon aanhouden vanaf een andere noot dan C betekent dat er toetsen moeten verschuiven. Begin op G en de zevende noot moet F met een kruis zijn, anders klopt het patroon niet meer. In plaats van dat kruis bij elke F te schrijven, zegt de toonsoort het één keer vooraan — en meer is een toonsoort niet: de voortekens die dit stuk vanzelfsprekend vindt.

Neem een noot, sla er één over, neem de volgende, sla er één over, neem de volgende: dat is een drieklank, het akkoord waar bijna alle muziek op gebouwd is. Op C wordt dat C, E, G. Doordat je steeds een trede overslaat, ziet de vorm eruit als een sneeuwpop op papier — drie notenkoppen op elkaar, zonder gaten.

De middelste noot draagt de stemming. Verlaag hem een halve toon en een majeurakkoord wordt mineur. Het scheelt één toets en het verandert alles aan wat je bij die klank voelt — dat hoor je liever dan dat je het leest.